خوردن مشروب از نظر اسلام؛ راهنمای جامع حکم شرعی و عوارض پزشکی (به روز رسانی 1405)

نوشیدن هر نوع مشروب الکلی و مسکر در اسلام به اتفاق تمام فقهای شیعه و سنی حرام و نجس است. بر اساس قاعده فقهی ما اسکر کثیره فقلیله حرام، حتی مصرف مقدار کم آن که مست نکند نیز گناه کبیره محسوب می شود و حد شرعی آن هشتاد ضربه شلاق است. علاوه بر ابعاد شرعی، تحقیقات علمی پزشکی مدرن نیز تأیید می کنند که…

به روزرسانی
گارگروه نویسنده سایت
0 نظر
اشتراک
فهرست مطلب 28 بخش

نوشیدن هر نوع مشروب الکلی و مسکر در اسلام به اتفاق تمام فقهای شیعه و سنی حرام و نجس است. بر اساس قاعده فقهی ما اسکر کثیره فقلیله حرام، حتی مصرف مقدار کم آن که مست نکند نیز گناه کبیره محسوب می شود و حد شرعی آن هشتاد ضربه شلاق است. علاوه بر ابعاد شرعی، تحقیقات علمی پزشکی مدرن نیز تأیید می کنند که مصرف الکل آسیب های جبران ناپذیری به کبد، مغز، قلب و سیستم عصبی وارد می کند و هیچ مقدار ایمنی برای مصرف آن وجود ندارد. این مقاله به بررسی جامع حکم شرعی، فلسفه تحریم، عوارض پزشکی و راهکارهای ترک این ماده از دیدگاه اسلام و علم روز می پردازد.

مقدمه و اهمیت بررسی حکم مشروبات الکلی در اسلام

اسلام به عنوان دینی کامل و جامع، برای تمام ابعاد زندگی انسان، از عبادات و معاملات گرفته تا اخلاق و سلامت جسم و روح، برنامه و دستورالعمل دارد. یکی از موضوعاتی که از همان آغاز بعثت پیامبر اسلام مورد توجه ویژه قرار گرفت و تحریم آن به صورت تدریجی اما قاطع اعلام شد، مسئله نوشیدن مشروبات الکلی یا به اصطلاح فقهی شرب خمر است. اهمیت این موضوع تا آنجاست که در قرآن کریم، شراب در کنار بت پرستی و قماربازی، از اعمال شیطان معرفی شده و مومنان از نزدیک شدن به آن نهی شده اند.

در دنیای امروز، با وجود پیشرفت های چشمگیر علم پزشکی، گاهی تبلیغات گمراه کننده یا باورهای غلط قدیمی باعث می شود که برخی افراد نسبت به خطرات مصرف الکل یا حکم قطعی آن در اسلام دچار تردید شوند. برخی تصور می کنند که مصرف مقدار کم الکل نه تنها ضرر ندارد، بلکه برای سلامت قلب نیز مفید است. برخی دیگر نیز ممکن است فکر کنند که احکام اسلامی مربوط به گذشته است و با سبک زندگی مدرن سازگاری ندارد. هدف از این راهنمای جامع، روشن کردن زوایای مختلف این موضوع از دو منظر اصلی است: نخست، بررسی دقیق و مستند حکم شرعی در فقه اسلامی و فلسفه پشت این تحریم؛ و دوم، ارائه شواهد علمی و پزشکی مدرن که نشان می دهد چرا اسلام هزار و چهارصد سال پیش، چنین حکم قاطعی را صادر کرده است.

تعریف خمر و مسکر در اصطلاح فقهی

برای درک صحیح حکم شرعی، ابتدا باید مفاهیم کلیدی را به درستی شناخت. در لغت، خمر به معنای پوشاننده است و به نوشیدنی ای گفته می شود که عقل را می پوشاند و آن را از کار می اندازد. در اصطلاح فقهی، فقها تعاریف دقیقی از خمر و مسکر ارائه داده اند. مسکر به هر ماده ای اطلاق می شود که مصرف آن، چه به مقدار کم و چه به مقدار زیاد، باعث تغییر در وضعیت طبیعی عقل، از دست دادن کنترل بر رفتار و ایجاد حالت مستی شود.

نکته بسیار مهم در فقه اسلامی این است که موضوع حکم، مستی آور بودن ماده است، نه صرفاً نام آن یا ماده اولیه تشکیل دهنده آن. بنابراین، فرقی نمی کند که این نوشیدنی از انگور، خرما، جو، برنج یا هر ماده شیمیایی و مصنوعی دیگری تهیه شده باشد. اگر خاصیت مست کنندگی داشته باشد، در دایره حرمت قرار می گیرد. این نگاه جامع و مانع فقه اسلامی، باعث می شود که حکم شرعی با پیشرفت صنعت و تولید نوشیدنی های جدید، همچنان کارآمد و پوشش دهنده تمام مصادیق باشد.

حکم شرعی نوشیدن مشروب در فقه اسلامی

حکم نوشیدن مشروبات الکلی در اسلام یکی از احکام قطعی و بدیهی دین است که هیچ گونه اختلاف نظری در اصل حرمت آن میان مسلمانان وجود ندارد. این حکم بر پایه آیات صریح قرآن کریم، روایات متواتر از پیامبر اکرم و ائمه اطهار و اجماع تمام فقهای اسلامی استوار است.

قاعده فقهی ما اسکر کثیره فقلیله حرام

یکی از مهم ترین قواعد فقهی در این زمینه، قاعده ما اسکر کثیره فقلیله حرام است. این قاعده که ریشه در روایات معتبر اسلامی دارد، بیان می کند که اگر مقدار زیاد یک مایع باعث مستی شود، مصرف مقدار کم آن نیز حرام است، حتی اگر آن مقدار کم به هیچ وجه باعث مستی نشود. این قاعده برای بستن راه های نفوذ شیطان و جلوگیری از عادی سازی مصرف الکل وضع شده است. بسیاری از آسیب های اجتماعی و اعتیاد، از همین مصرف های به ظاهر کم و بی ضرر آغاز می شود. بنابراین، از نظر شرعی، نوشیدن حتی یک قطره از مشروب الکلی حرام است و مرتکب آن، گناه کرده است.

نجاست مشروبات الکلی

علاوه بر حرمت مصرف، فقهای اسلام در مورد طهارت و نجاست این مواد نیز بحث کرده اند. نظر مشهور در فقه امامیه این است که هر نوع شراب و مسکر، ذاتا نجس است. این نجاست شامل تمام مایعات مست کننده، چه طبیعی و چه صنعتی می شود. بنابراین، اگر این مایعات به لباس یا بدن انسان اصابت کند، آن را نجس می کند و برای انجام عباداتی مانند نماز، باید بدن و لباس از آن پاک شود. البته در مورد برخی نوشیدنی های صنعتی که فرآیند تولید آن ها با شراب انگور و خرما متفاوت است، برخی از فقها تفصیل قائل شده اند، اما اصل احتیاط و پرهیز، همواره توصیه شده است.

حد شرعی شرب خمر

اسلام برای جرایمی که به هنجارهای اساسی جامعه و سلامت عمومی آسیب می زنند، مجازات های تعیین شده ای به نام حد در نظر گرفته است. حد شرعی شرب خمر برای فرد مسلمان، بالغ و عاقلی که با اختیار و آگاهی اقدام به نوشیدن کرده باشد، هشتاد ضربه شلاق است. این مجازات نشان دهنده شدت قبح این گناه در نگاه اسلام است. اجرای این حد، علاوه بر جنبه تنبیهی، جنبه بازدارندگی دارد و پیامی روشن به جامعه می فرستد که حفظ سلامت عقل و جسم افراد، خط قرمز نظام اسلامی است. جالب اینجاست که اگر فردی در حالت مستی جرم دیگری مرتکب شود، مسئولیت آن جرم نیز از او ساقط نمی شود و باید به هر دو جرم رسیدگی گردد.

بررسی تطبیقی دیدگاه فقه شیعه و اهل سنت

اگرچه اصل حرمت و نجاست مشروبات الکلی مورد اتفاق تمام مذاهب اسلامی است، اما در برخی جزئیات فقهی، تفاوت های ظریفی میان فقه شیعه و اهل سنت وجود دارد که شناخت آن ها به درک بهتر موضوع کمک می کند.

در فقه اهل سنت، به ویژه در مذهب حنفی، در گذشته بحث هایی مطرح بود که آیا خمر فقط شامل شراب حاصل از انگور و خرما می شود یا سایر مسکرات را نیز شامل می گردد. برخی از فقهای متقدم حنفی معتقد بودند که اگرچه تمام مسکرات حرام هستند، اما حد شرب خمر فقط بر شراب انگور و خرما جاری می شود و برای سایر مسکرات، تعزیر در نظر گرفته می شود. اما نظر مشهور و معتمد در فقه اهل سنت امروزه، به ویژه در میان محققان معاصر، این است که هر نوع مسکر، حرام، نجس و مستوجب حد است و تفاوتی در ماده اولیه آن وجود ندارد.

در فقه امامیه، نظر از همان آغاز روشن تر و جامع تر بوده است. فقهای بزرگ شیعه به اتفاق آرا معتقدند که هر مایعی که از هر ماده ای تهیه شود و خاصیت مست کنندگی داشته باشد، خمر محسوب شده، نجس است و حد بر آن جاری می گردد. همچنین، در فقه شیعه تاکید ویژه ای بر نجاست ذاتی تمام مسکرات شده است. به عنوان مثال، در مورد نوشیدنی هایی که از جو گرفته می شود و به آن فقاع می گویند، بسیاری از مراجع تقلید شیعه، علاوه بر حرمت، به احتیاط واجب قائل به نجاست آن نیز هستند، حتی اگر مقدار الکل آن بسیار کم باشد و باعث مستی نشود، زیرا فرآیند تخمیر جو را موجبی برای نجاست می دانند.

فلسفه حرمت مشروبات الکلی در مقاصد الشریعه

احکام اسلام بیهوده و بدون هدف نیستند. علم اصول فقه و مبحث مقاصد الشریعه بیان می کند که تمام احکام دینی برای حفظ پنج ضرورت اساسی در زندگی انسان وضع شده اند: حفظ دین، حفظ نفس، حفظ عقل، حفظ نسل و حفظ مال. حرمت شرب خمر به طور مستقیم با چهار مورد از این پنج ضرورت در ارتباط است.

حفظ عقل

عقل، موهبت الهی و ابزار تشخیص حق از باطل است. اسلام برای عقل جایگاه بسیار ویژه ای قائل است و هر چیزی که این موهبت را تضعیف یا تعطیل کند، به شدت با آن مبارزه می کند. مشروبات الکلی با از کار انداختن موقت یا دائم عقل، فرد را از دایره انسانیت و مسئولیت پذیری خارج می کنند. بنابراین، حرمت الکل، مستقیم ترین راه برای حفظ عقل است.

حفظ نفس و جان

همان طور که در بخش عوارض پزشکی خواهد آمد، الکل قاتل خاموش است و سالانه میلیون ها نفر را در سراسر جهان به کام مرگ می کشاند. تحریم الکل، در واقع یک دستورالعمل پیشگیرانه برای حفظ نفس و محافظت از سلامت جسمانی انسان در برابر بیماری های کشنده است.

حفظ نسل و خانواده

مصرف الکل یکی از عوامل اصلی فروپاشی خانواده، خشونت خانگی، طلاق و به خطر افتادن سلامت فرزندان است. با ممنوعیت الکل، اسلام از کیان خانواده و سلامت نسل های آینده محافظت می کند.

حفظ مال

خرید و فروش و مصرف الکل، هدر دادن سرمایه های فردی و اجتماعی است. پولی که صرف خرید مشروب می شود، می تواند در راه تغذیه سالم، آموزش و رفاه خانواده هزینه گردد. همچنین، هزینه های سنگین درمان بیماری های ناشی از الکل، بار مالی بزرگی را بر دوش سیستم بهداشتی و خانواده ها می گذارد.

عوارض و پیامدهای مصرف الکل از دیدگاه علم پزشکی مدرن

شگفت انگیز اینجاست که علم پزشکی مدرن، هزار و چهارصد سال پس از نزول قرآن، به تدریج در حال کشف حقایقی است که اسلام از همان ابتدا به عنوان وحی الهی بیان کرده است. امروزه هیچ شک و تردیدی در مجامع علمی معتبر جهانی وجود ندارد که مصرف الکل، حتی به مقدار کم، برای سلامتی مضر است. در ادامه به بررسی دقیق عوارض الکل بر اندام های مختلف بدن می پردازیم.

آسیب های جبران ناپذیر به مغز و سیستم عصبی

الکل یک ماده سرکوب کننده سیستم عصبی مرکزی است. این ماده با اثرگذاری بر عملکرد پیام رسان های شیمیایی مغز که به آن ها نوروترانسمیتر گفته می شود، باعث بروز اختلال در عملکرد عادی سیستم عصبی می گردد. الکل اثر گابا را که یک انتقال دهنده عصبی بازدارنده است، افزایش می دهد. این موضوع باعث می شود که فرد در کوتاه مدت احساس آرامش کاذب یا کاهش اضطراب کند. در مقابل، الکل فعالیت گلوتامات را که یک انتقال دهنده عصبی تحریک کننده و مسئول یادگیری و حافظه است، کاهش می دهد.

این اختلال در تعادل شیمیایی مغز، در دراز مدت منجر به تغییرات ساختاری در مغز می شود. مطالعات تصویربرداری مغزی نشان می دهد که مصرف مداوم الکل باعث کاهش حجم بافت خاکستری، کوچک شدن هیپوکامپ و اختلال در عملکردهای شناختی مانند تمرکز، تصمیم گیری و حافظه می گردد. در موارد شدید، مصرف طولانی مدت منجر به سندرم ورنیکه کورساکوف می شود که یک اختلال مغزی شدید و اغلب غیرقابل برگشت است که با گیجی، مشکلات بینایی و از دست دادن حافظه کوتاه مدت مشخص می شود.

بیماری های کبدی و سیروز

کبد به عنوان اصلی ترین اندام مسئول سم زدایی در بدن، نخستین عضوی است که عوارض مصرف الکل را تجربه می کند. کبد وظیفه دارد الکل را تجزیه و خنثی کند، اما این فرآیند تولید مواد سمی جانبی می کند که به سلول های کبدی آسیب می رسانند. مصرف مداوم الکل منجر به یک سیر پیشرونده از بیماری های کبدی می شود:

  • کبد چرب الکلی: اولین مرحله است که در آن چربی در سلول های کبد تجمع می یابد. این مرحله معمولاً بدون علامت است اما با ترک الکل قابل برگشت است.
  • هپاتیت الکلی: التهاب و تورم کبد که می تواند منجر به درد شکم، زردی و نارسایی کبد شود.
  • سیروز کبدی: پیشرفته ترین و خطرناک ترین مرحله است. در این حالت، بافت سالم کبد با بافت اسکار جایگزین می شود. این آسیب جبران ناپذیر است و عملکرد کبد را به طور کامل از بین می برد و در نهایت نیاز به پیوند کبد یا منجر به مرگ می شود.

عوارض قلبی و عروقی

برخلاف باور قدیمی که مصرف کم الکل برای قلب مفید است، تحقیقات جدید و گسترده پزشکی این ادعا را به چالش کشیده اند. سازمان جهانی بهداشت و انجمن های قلب معتبر اعلام کرده اند که هیچ مقدار ایمنی برای مصرف الکل وجود ندارد و خطرات آن بر هرگونه فایده احتمالی می چربد. عوارض مصرف الکل برای قلب شامل موارد زیر است:

  • فشار خون بالا: الکل باعث سفت شدن رگ ها و افزایش فشار خون می شود که خود عامل اصلی سکته های مغزی و قلبی است.
  • کاردیومیوپاتی الکلی: ضعف و کشیدگی عضله قلب که باعث می شود قلب نتواند خون را به طور موثر پمپاژ کند و در نهایت منجر به نارسایی قلبی می گردد.
  • آریتمی قلبی: مصرف الکل، به ویژه مصرف زیاد در یک نوبت، می تواند باعث ایجاد ضربان قلب نامنظم و خطرناک مانند فیبریلاسیون دهلیزی شود.

افزایش خطر ابتلا به سرطان

سازمان های بین المللی تحقیقات سرطان، الکل را به عنوان یک ماده سرطان زا گروه یک طبقه بندی کرده اند، به این معنی که شواهد قطعی برای سرطان زا بودن آن وجود دارد. الکل و محصول جانبی تجزیه آن، به دی ان ای سلول ها آسیب می رسانند و مانع از ترمیم آن ها می شوند. مصرف الکل خطر ابتلا به سرطان های زیر را به طور قابل توجهی افزایش می دهد:

  • سرطان دهان، گلو و حنجره
  • سرطان مری
  • سرطان کبد
  • سرطان روده بزرگ و راست روده
  • سرطان پستان در زنان

تاثیرات مخرب بر سلامت روان

بسیاری از افراد برای فرار از استرس یا افسردگی به الکل پناه می برند، اما این یک چرخه معیوب و خطرناک است. تحقیقات نشان می دهد که مصرف الکل یکی از عوامل اصلی ایجاد و تشدید اختلالات روانی است. الکل تعادل شیمیایی مغز را بر هم می زند و می تواند منجر به افسردگی شدید، اختلالات اضطرابی، فوبیا و حملات پانیک شود. همچنین، الکل قضاوت و کنترل تکانه را کاهش می دهد که خطر خودکشی را به شدت افزایش می دهد. وابستگی به الکل نیز خود یک اختلال روانپزشکی جدی محسوب می شود که درمان آن نیازمند مداخله تخصصی است.

بررسی و پاسخ به شبهات رایج پیرامون مصرف الکل

با وجود وضوح حکم شرعی و علمی، همواره شبهاتی در جامعه مطرح می شود که نیاز به پاسخگویی دقیق و منطقی دارد.

شبهه اول: مصرف مقدار کم الکل ضرر ندارد و حتی برای قلب مفید است

پاسخ: این باور ریشه در مطالعات قدیمی و مشاهده ای دارد که امروزه توسط تحقیقات جامع و متاآنالیزهای جدید رد شده است. مطالعات جدید نشان می دهند که هرگونه فایده قلبی احتمالی، با افزایش خطر سرطان، بیماری های کبدی و تصادفات رانندگی خنثی می شود. سازمان جهانی بهداشت در گزارش های اخیر خود صراحتاً اعلام کرده است که هیچ سطح ایمنی برای مصرف الکل وجود ندارد. از نظر شرعی نیز همان طور که گفته شد، قاعده ما اسکر کثیره فقلیله حرام هرگونه مصرفی را ممنوع می کند.

شبهه دوم: الکل موجود در مواد غذایی یا داروها حرام است

پاسخ: در فقه اسلامی، بین خمر و الکل به عنوان یک ماده شیمیایی تفاوت قائل شده اند. اگر الکل به قدری کم باشد که اصطلاحاً مستی آور نباشد و به عنوان جزء فرعی و غیر قابل جداسازی در دارو یا غذا وجود داشته باشد، از نظر بسیاری از فقها اشکال ندارد، مشروط بر این که جایگزین غیر الکلی وجود نداشته باشد و هدف از مصرف، درمان یا تغذیه باشد، نه لذت بردن از مستی. اما اگر الکل به صورت جداگانه و به مقدار مستی آور اضافه شود، حرام است.

شبهه سوم: الکل صنعتی یا الکل موجود در عطرها نجس و حرام است

پاسخ: الکل موجود در عطرها، ادکلن ها و مواد ضدعفونی کننده، معمولاً از نوع الکل اتانول صنعتی یا متانول است و از فرآیند تخمیر انگور یا خرما به دست نمی آید. از نظر اکثر مراجع تقلید، این نوع الکل ها ذاتا نجس نیستند. بنابراین، استفاده از عطر حاوی الکل یا ضدعفونی کردن دست با الکل، اشکال شرعی ندارد و بدن یا لباس را نجس نمی کند، مگر این که یقین حاصل شود که از شراب انگور یا خرما تهیه شده است که در آن صورت نجس است، اما استعمال خارجی آن اگر رطوبت سرایت کننده به لباس نداشته باشد، برای نماز اشکال ایجاد نمی کند.

راهکارهای ترک و درمان اعتیاد به الکل از منظر اسلام و روانشناسی

اعتیاد به الکل یک بیماری پیچیده است که نیازمند یک رویکرد چند جانبه برای درمان است. خوشبختانه، اسلام و علم پزشکی مدرن هر دو راهکارهای عملی و موثری را برای غلبه بر این مشکل ارائه می دهند.

راهکارهای معنوی و دینی

نخستین و مهم ترین گام، توبه نصوح و بازگشت به سوی خداوند است. انسان باور دارد که خداوند توبه کنندگان را دوست دارد و راه بازگشت همیشه باز است. تقویت ایمان، انجام منظم عبادات، و مطالعه قرآن کریم می تواند به فرد آرامش درونی و انگیزه لازم برای ترک را بدهد. همچنین، پناه بردن به دعا و توکل بر خدا، استقامت فرد را در برابر وسوسه های شیطان افزایش می دهد.

راهکارهای روانشناختی و رفتاری

شناسایی محرک ها و عواملی که فرد را به سمت مصرف سوق می دهد، بسیار حیاتی است. روان درمانی، به ویژه درمان شناختی رفتاری، به فرد کمک می کند تا الگوهای فکری مخرب را شناسایی کرده و مکانیسم های مقابله ای سالم را جایگزین مصرف الکل کند. شرکت در گروه های حمایتی نیز می تواند با ایجاد حس تعلق و به اشتراک گذاری تجربیات، شانس موفقیت در ترک را به طور قابل توجهی افزایش دهد.

مداخلات پزشکی و دارویی

در موارد اعتیاد شدید و طولانی مدت، ترک ناگهانی الکل می تواند منجر به عوارض خطرناک و حتی کشنده ای مانند تشنج یا دلیریوم ترمنس شود. بنابراین، نظارت پزشکی ضروری است. پزشکان می توانند از داروهای خاصی برای کاهش علائم ترک، کاهش میل به مصرف و درمان بیماری های زمینه ای مانند افسردگی یا اضطراب استفاده کنند. این داروها باید حتماً تحت نظر متخصص مصرف شوند.

سوالات متداول

آیا نوشیدن آبجو بدون الکل حلال است؟
اگر فرآیند تولید به گونه ای باشد که اصلاً مسکر نباشد و هیچ گونه مستی ایجاد نکند، حلال است. اما بسیاری از آبجوهای موجود در بازار، حتی انواع بدون الکل آن ها، ممکن است دارای مقدار بسیار کمی الکل باشند که از نظر برخی فقها اشکال دارد. بنابراین، بهترین راه اطمینان از حلال بودن، مراجعه به نظر مرجع تقلید و انتخاب برندهای دارای مجوز شرعی معتبر است.

حد شرب خمر در اسلام دقیقاً چقدر است؟
حد شرعی نوشیدن مشروب الکلی برای فرد مسلمان، بالغ و عاقلی که با اختیار و آگاهی اقدام به نوشیدن کرده باشد، هشتاد ضربه شلاق است. این حکم در فقه شیعه و سنی به اتفاق آرا پذیرفته شده است.

آیا استفاده از دهان شویه های حاوی الکل حرام است؟
اگر الکل موجود در دهان شویه از نوع الکل صنعتی باشد و نجس نباشد، و یا حتی اگر نجس باشد ولی در دهان جذب نشود و بلعیده نگردد، استفاده از آن به منظور بهداشت دهان و دندان اشکال شرعی ندارد. البته اگر نمونه بدون الکل آن موجود باشد، استفاده از آن از باب احتیاط مستحب بهتر است.

آیا پختن غذا با شراب باعث حلال شدن آن می شود؟
خیر. اگر مایع اولیه حرام و نجس باشد، پختن و جوشاندن آن، ماهیت حرام و نجس بودنش را از بین نمی برد. مگر این که الکل آن به طور کامل تبخیر شود و فقط طعم یا رنگ باقی بماند که در این صورت نیز از باب احتیاط، بسیاری از فقها آن را جایز نمی دانند، مگر این که استحاله رخ دهد که در مورد پختن معمولی صدق نمی کند.

جمع بندی نهایی

بررسی جامع موضوع خوردن مشروب از نظر اسلام نشان می دهد که حکم حرمت و نجاست این ماده، یک دستورالعمل خشک و بدون دلیل نیست، بلکه یک قانون حمایتی الهی برای حفظ سلامت جسم، عقل، روح و جامعه انسانی است. فقه اسلامی با قاطعیت و بدون هیچ گونه ابهامی، هرگونه مصرف مسکرات را حرام دانسته و برای آن مجازات تعیین کرده است. از سوی دیگر، علم پزشکی مدرن با تمام پیشرفت های خود، روز به روز بیشتر به خطرات جبران ناپذیر الکل بر مغز، کبد، قلب و سلامت روان پی می برد و ادعای مصرف ایمن را رد می کند.

تطابق شگفت انگیز میان احکام اسلامی و یافته های علمی جدید، نشانه ای از حقانیت و جامعیت این دین آسمانی است. برای هر انسان عاقل و جوینده حقیقت، این پیام روشن است که دوری از مشروبات الکلی، نه تنها یک تکلیف دینی، بلکه یک انتخاب هوشمندانه برای زندگی سالم تر، شادتر و با کرامت تر است. امید است که این راهنمای جامع، توانسته باشد زوایای پنهان این موضوع را روشن کرده و گامی در جهت آگاهی بخشی و ارتقای سلامت جامعه باشد.